„Teraz to każdy ma ADHD!”, „Kiedyś takich rzeczy nie było!” – być może słyszałeś takie komentarze. A z drugiej strony: przeglądasz posty, quizy, opisy objawów i myślisz – to o mnie. No, to jak to w końcu jest? Kto naprawdę ma ADHD, a kto jest „po prostu leniwy”?

Zacznijmy od kluczowego faktu: każde zachowanie czemuś służy. Nawet jeśli z zewnątrz wygląda jak „nicnierobienie”, to dla układu nerwowego może być strategią przetrwania, regulacją napięcia albo reakcją na przeciążenie. Jedyną istotą, która naprawdę nic nie robi, jest… trup. Dopóki żyjesz – coś robisz. W ADHD to „nic” często jest tylko pozorne. W środku trwa intensywny proces radzenia sobie z nadmiarem bodźców, myśli i frustracji.

Jak zmieniło się podejście do diagnoz?

W ostatnich latach diagnozowanie ADHD, autyzmu i innych form neuroróżnorodności przeszło ogromną transformację. Coraz więcej badaczy i badaczek zajmuje się tym tematem interdyscyplinarnie – nie tylko z perspektywy psychiatrii, ale też psychologii, neuronauki, edukacji czy pracy socjalnej.

Zamiast patrzeć wyłącznie przez pryzmat „zaburzenia”, coraz częściej rozumiemy człowieka w kontekście jego środowiska, historii, zasobów i stylu funkcjonowania. To podejście nazywa się modelem biopsychospołecznym – alternatywą dla klasycznego, medycznego modelu skupiającego się jedynie na objawach i klasyfikacjach.

Co się zmieniło w kryteriach diagnostycznych?

W starszych klasyfikacjach (np. ICD-10, DSM-IV) nie można było jednocześnie zdiagnozować ADHD i autyzmu (ASD) – zakładano, że te zaburzenia się wykluczają. Dziś wiemy, że często współwystępują i ich objawy mogą się przenikać. W DSM-5 oraz ICD-11 taka współdiagnoza jest możliwa – i coraz częstsza.

Zmieniło się też podejście do terminologii. Jeszcze do niedawna używano określenia „zespół Aspergera”. Obecnie ten termin został wycofany z klasyfikacji medycznych. Dlaczego?

1. Granice diagnostyczne – badania wykazały, że różnice między “Aspergerem” a innymi formami autyzmu są ilościowe, a nie jakościowe.
   
2. Względy etyczne – Hans Asperger współpracował z nazistowskimi programami eugenicznymi.
   
3. Siła języka – termin „spektrum autyzmu” jest bardziej neutralny, inkluzywny i elastyczny. Podkreśla indywidualny profil mocnych stron i wyzwań każdej osoby.
   

Masz ADHD? A może jesteś w spektrum?

To pytanie nie zawsze wymaga jednoznacznej odpowiedzi. Możesz mieć formalną diagnozę, możesz mieć cechy ADHD lub ASD, możesz funkcjonować „na granicy kryteriów”, ale nadal doświadczać realnych trudności. Diagnoza jest ważna, ale nie jest jedynym sposobem na zrozumienie siebie.

Statystyki:

• ADHD dotyczy około 2,5–4,4% dorosłej populacji. Niektóre badania wskazują nawet 6–10%.
  
• ASD u dorosłych szacuje się na 0,6–1%, ale wiele osób pozostaje niezdiagnozowanych – szczególnie kobiety i osoby stosujące maskowanie społeczne.
  

Dlaczego jest tak duża różnica między diagnozami a rzeczywistością?

• Kobiety i osoby maskujące – objawy są często pomijane w diagnozie.
  
• U dorosłych objawy są subtelniejsze – maskowane strategiami kompensacyjnymi.
  
• Zmiany w klasyfikacjach (np. obniżenie progów diagnostycznych).
  
• Niska dostępność specjalistycznej diagnostyki (szczególnie w Polsce).
  
• Brak wiedzy wśród lekarzy pierwszego kontaktu.
  
• Strach przed etykietą, utratą pracy lub stygmatyzacją.
  

Szacuje się, że 15–20% populacji może przejawiać cechy mieszczące się w spektrum neuroróżnorodności – nawet jeśli nie spełnia pełnych kryteriów diagnostycznych.

ADHD, autyzm, cechy i spektrum – co, jeśli nie pasuję do pełnej diagnozy?

Nie każdy, kto zmaga się z trudnościami z koncentracją, planowaniem, nadwrażliwością sensoryczną czy komunikacją społeczną, spełnia wszystkie kryteria diagnostyczne ADHD lub ASD. I to jest w porządku.

Coraz częściej mówimy o cechach spektrum, fenotypach subklinicznych czy neurorozwojowej różnorodności.

Co to znaczy „mieć cechy”?

Mówimy o cechach ADHD lub ASD, gdy:

• objawy są obecne, ale nie spełniają pełnych kryteriów,
  
• symptomy zaczęły się później niż zakładają klasyfikacje,
  
• objawy nie wpływają znacząco na codzienne funkcjonowanie.
  

To nie znaczy, że są nieistotne. Często realnie wpływają na jakość życia, samoocenę czy zdrowie psychiczne.

Broad Autism Phenotype (BAP)

W literaturze naukowej coraz częściej mówi się o Broad Autism Phenotype (BAP), czyli szerokim fenotypie autystycznym. To zestaw cech, które przypominają objawy ze spektrum autyzmu (ASD), lecz występują w łagodniejszej formie. Najczęściej obserwuje się je u biologicznych krewnych osób autystycznych – uważa się, że odzwierciedlają one genetyczną predyspozycję do autyzmu.

Typowe cechy:

• zdystansowanie społeczne,
  
• sztywność zachowań,
  
• trudności komunikacyjne.
  

Częstość występowania:

• od 2,6% do nawet 80% u rodziców dzieci z ASD – zależnie od metodologii.
  
• ojcowie częściej prezentują sztywność zachowań, matki – trudności językowe.
  

Uwaga: kluczowe kryteriumW diagnozie ADHD i ASD musi być spełnione tzw. kryterium cierpienia subiektywnego lub zakłócenia funkcjonowania. Objawy bez realnych trudności nie są wystarczające do diagnozy.

Współwystępowanie ADHD/ASD

ADHD i ASD rzadko występują samodzielnie. Często towarzyszą im inne zaburzenia:

1. Zaburzenia psychiczne: depresja, CHAD, lęki, uzależnienia
2. Zaburzenia zachowania: ODD, CD
3. Trudności w nauce i ze snem
4. Padaczka: 12–20% osób z ASD
5. Problemy żołądkowo-jelitowe: 46–84% dzieci z ASD
6. Zaburzenia genetyczne i metaboliczne

Błędne diagnozy: ASD – OCD – BPD

Spektrum autyzmu (ASD), zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) oraz osobowość chwiejna emocjonalnie typu borderline (BPD) mogą na pierwszy rzut oka dawać podobne objawy – co często prowadzi do błędnych diagnoz, zwłaszcza u kobiet i osób młodych. Skutkiem są nietrafione terapie i pogorszenie jakości życia.

ASD vs OCD

Oba zaburzenia mogą wiązać się z powtarzalnymi zachowaniami oraz sztywnością poznawczą.

• W ASD zachowania powtarzalne pełnią funkcję regulacyjną lub wynikają z potrzeb sensorycznych.
  
• W OCD są reakcją na lęk i natrętne myśli – zwykle niezgodne z wartościami danej osoby, często bardziej abstrakcyjne i niepowiązane z konkretnym bodźcem.
  

Bez dokładnej analizy rozwoju pacjenta w dzieciństwie, ASD u dorosłych może zostać błędnie rozpoznane jako OCD – a nawet jako psychoza.

ASD vs BPD (osobowość chwiejna emocjonalnie typu borderline)

Zarówno ASD, jak i BPD cechują się trudnościami w relacjach społecznych oraz w regulacji emocji.

Kobiety z ASD – szczególnie z tzw. „wysokofunkcjonującym” autyzmem – bywają błędnie diagnozowane jako osoby z BPD, zwłaszcza jeśli współwystępują inne zaburzenia            (np. depresja).

ASD, OCD i BPD mogą wyglądać podobnie z zewnątrz, ale różnią się znacząco pod względem przyczyn objawów. Brak trafnej diagnozy może prowadzić do nieskutecznego, a nawet szkodliwego leczenia. Potrzebna jest holistyczna, interdyscyplinarna ocena – szczególnie w przypadku kobiet, u których objawy często są maskowane lub zmienne w zależności od fazy cyklu hormonalnego.

Co daje diagnoza?

Powoduje przede wszystkim lepsze zrozumienie siebie i odpowiedzi na pytanie: „czemu tak mam?”.

Diagnoza daje nową perspektywę zrozumienia siebie i swojej historii. Zamiast się zastanawiać, czemu „zmuszam się” do pogaduszek, ruszam nogą mimo braku stresu, albo czemu inni funkcjonują inaczej niż ja – mogę założyć, że moje potrzeby są po prostu inne. I nie muszę działać jak osoba neurotypowa.

Być może moją mocną stroną w pracy nie jest staranność, ale umiejętność działania pod presją i kreatywne rozwiązywanie problemów. Może nie muszę zmuszać się do spotkań towarzyskich, jeśli wiem, że potem przez dwa dni będę musiała „ładować baterie społeczne”.

Nie wszyscy funkcjonujemy tak samo – niezależnie od tego, czy mamy diagnozę, czy nie. W psychologii są to   tzw. różnice indywidualne czyli kwestie temperamentu, osobowości, historii życia. Diagnoza (lub nawet samo rozpoznanie cech ADHD czy ASD) może być soczewką, przez którą spojrzymy na swoje funkcjonowanie z większym zrozumieniem i ciekawością. A może po prostu lepiej poznamy siebie co, umówmy się, rzadko mamy czas zrobić.

Jak wygląda diagnoza?

ADHD i ASD diagnozuje się najczęściej poprzez bardzo szczegółowy wywiad –  tzw retrospektywny (związany z dzieciństwem) oraz dotyczący bieżącego funkcjonowania.

Czasami specjalista prosi o dokumenty ze szkoły (np. świadectwa opisowe) lub zaprasza na konsultację bliskie osoby – np. rodziców. Nie jest to jednak warunek konieczny.

ADHD:

• Najczęściej stosowanym narzędziem jest DIVA-5 – uporządkowany wywiad według kryteriów DSM-5 i ICD-10.
  
• Czasem dodatkowo stosuje się testy funkcji poznawczych (np. MOXO), ale nie są one podstawą diagnozy.
  

ASD:

• Zwykle korzysta się z kwestionariuszy takich jak AQ, RAADS-R lub ADOS               (w wersjach dziecięcych lub dorosłych).
  

Warto pamiętać, że wiele narzędzi nie wychwytuje nietypowych objawów ani nie uwzględnia strategii maskowania czy kompensacji.

Kluczem do trafnej diagnozy jest odpowiednio przeszkolony specjalista – szczególnie taki, który potrafi zadawać pytania wychodzące poza sztywne ramy kwestionariusza.