Jeśli miałabym wskazać jedną cechę, która pomaga radzić sobie – ogólnie w życiu – to byłaby to umiejętność pracy z własnym dyskomfortem. Niestety, coraz częściej od niego uciekamy, nie budując odpowiednich strategii radzenia sobie, a tym samym – poczucia sprawczości. Nie chodzi oczywiście o nadmierne przekraczanie własnych granic czy nadwyrężanie zasobów psychicznych – mam na myśli pewną elastyczność psychologiczną.
Do tego dochodzi kwestia medykalizacji języka – nazywamy traumą doświadczenia, które są po prostu trudne, posługujemy się medycznymi określeniami, opisując codzienne sytuacje. Oczywiście, korzystanie z pewnych uproszczeń czy figur retorycznych, by lepiej oddać relacjonowaną sytuację, nie jest niczym złym – ale każdy radykalizm jest szkodliwy.
Musimy pamiętać, że nie każdy smutek, nie każde rozstanie, nie każdy trudny okres musi od razu prowadzić do psychoterapii. Oczywiście, bądźmy uważni na objawy kryzysu psychicznego – zarówno u siebie, jak i u innych – i konsultujmy je ze specjalistami. Chodzi jednak o zwrócenie uwagi na to, że życie składa się z różnych doświadczeń i emocji – nie tylko tych określanych jako pozytywne. Czasami te trudne, „negatywne” emocje są absolutnie adekwatne do przeżywanej sytuacji – na przykład smutek w żałobie jest czymś naturalnym. Dopiero gdy się przedłuża lub staje się zbyt intensywny, znacząco utrudniając codzienne funkcjonowanie, warto podjąć terapię.
To całe opracowanie nie jest ani zamiennikiem psychoterapii, ani formą coachingu – to zbiór informacji i ciekawostek, które mogą pomóc Ci przejść przez proces rozumienia siebie i rozwoju. Chciałabym, by było to możliwie obiektywne ujęcie tematu, a nie kolejny motywacyjny materiał.
Pamiętaj – jeśli doświadczasz kryzysu psychicznego, zgłoś się do specjalisty!
Poniżej zamieszczam linki do artykułów, które mogą być interesujące i z których korzystałam podczas pracy nad tym opracowaniem, zachęcam również do indywidualnego zweryfikowania informacji, które budzą wątpliwość – z uwagi na charakter opracowania – stosowałam generalizacje usprawniające odbiór treści.
Artykuły:
Boedhoe, P., Schmaal, L., Abe, Y., Alonso, P., Ameis, S. H., Anticevic, A., … & ENIGMA Working Groups. (2020). Subcortical brain volume, regional cortical thickness, and cortical surface area across disorders: Findings from the ENIGMA ADHD, ASD, and OCD working groups. The American Journal of Psychiatry, 177(9), appiajp202019030331. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2020.19030331
Bonaz, B., Lane, R. D., Oshinsky, M. L., Kenny, P. J., Sinha, R., et al. (2021). Diseases, disorders, and comorbidities of interoception. Trends in Neurosciences, 44, 39–51. https://doi.org/10.1016/j.tins.2020.09.009
Brown, L. L., Acevedo, B., & Fisher, H. E. (2013). Neural correlates of four broad temperament dimensions: Testing predictions for a novel construct of personality. PLoS ONE, 8(11), e78734. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0078734
Choi, W.-S., Woo, Y. S., Wang, S.-M., Lim, H. K., & Bahk, W.-M. (2022). The prevalence of psychiatric comorbidities in adult ADHD compared with nonADHD populations: A systematic literature review. PLoS ONE, 17(11), e0277175. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0277175
Darling Rasmussen, P. (2022). ‘I was never broken—I just don’t fit in this world.’ A case report series of misdiagnosed women with higher functioning ASD. Nordic Journal of Psychiatry, 77(4), 352–359. https://doi.org/10.1080/08039488.2022.2112973
Fitzgerald, J., Johnson, K. A., Keown, C., & Wallace, G. L. (2015). Disrupted functional connectivity in dorsal and ventral attention networks during attention orienting in autism spectrum disorders. Autism Research, 8, 246–257. https://doi.org/10.1002/aur.1430
Gaigg, S. B., Cornell, A., & Bird, G. (2018). The psychophysiological mechanisms of alexithymia in autism spectrum disorder. Autism, 22(2), 227–231. https://doi.org/10.1177/1362361316667062
Hayoung, S., Finn, E. S., Rosenberg, M. D., Chun, M. M., & Scheinost, D. (2020). Neural signatures of attentional engagement during narratives and its consequences for event memory. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118, e2021905118. https://doi.org/10.1101/2020.08.26.266320
Hours, C., Recasens, C., & Baleyte, J.-M. (2022). ASD and ADHD comorbidity: What are we talking about? Frontiers in Psychiatry, 13, 837424. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2022.837424
Hossain, M. M., Khan, N., Sultana, A., Ma, P., McKyer, E. L. J., Ahmed, H. U., & Purohit, N. (2020). Prevalence of comorbid psychiatric disorders among people with autism spectrum disorder: An umbrella review of systematic reviews and meta-analyses. Psychiatry Research, 287, 112922. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2020.112922
Houting, J. (2018). Neurodiversity: An insider’s perspective. Autism, 23, 271–273. https://doi.org/10.1177/1362361318820762
Jacobsen, H., Sandell, T., Jørstad, Ø., Moe, M., Ringstad, G., & Eide, P. (2020). In vivo evidence for impaired glymphatic function in the visual pathway of patients with normal pressure hydrocephalus. Investigative Ophthalmology & Visual Science, 61(13), 24. https://doi.org/10.1167/iovs.61.13.24
Katzman, M. A., Bilkey, T. S., Chokka, P. R., Fallu, A., & Klassen, L. J. (2017). Adult ADHD and comorbid disorders: Clinical implications of a dimensional approach. BMC Psychiatry, 17(1), 302. https://doi.org/10.1186/s12888-017-1463-3
Kennis, M., Rademaker, A. R., & Geuze, E. (2013). Neural correlates of personality: An integrative review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 37(1), 73–95. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2012.10.012
Kim, Y., Troscianko, E. T., Tonini, F., Ament, K., Ward, R. E., & Ghosh, S. S. (2022). Measures of tonic and phasic activity of the locus coeruleus—norepinephrine system in children with autism spectrum disorder: An event‐related potential and pupillometry study. Autism Research, 15, 2250–2264. https://doi.org/10.1002/aur.2820
Lake, E. M. R., Finn, E. S., Noble, S. M., & Scheinost, D. (2019). The functional brain organization of an individual allows prediction of measures of social abilities transdiagnostically in autism and attention-deficit/hyperactivity disorder. Biological Psychiatry, 86, 315–326. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2019.02.019
Litman, A., Sauerwald, N., Green Snyder, L., et al. (2025). Decomposition of phenotypic heterogeneity in autism reveals underlying genetic programs. Nature Genetics. https://doi.org/10.1038/s41588-025-02224-z
Muskens, J. B., Vissers, M. E., Dirkx, R. M., & Stant, A. D. (2017). Medical comorbidities in children and adolescents with autism spectrum disorders and attention deficit hyperactivity disorders: A systematic review. European Child & Adolescent Psychiatry, 26, 1093–1103. https://doi.org/10.1007/s00787-017-1020-0
Nostro, A. D., Müller, V. I., Varikuti, D. P., et al. (2018). Predicting personality from network-based resting-state functional connectivity. Brain Structure and Function, 223, 2699–2719. https://doi.org/10.1007/s00429-018-1651-z
Rapaport, H., Clapham, H., Adams, J., Lawson, W., Porayska-Pomsta, K., & Pellicano, E. (2024). 'I live in extremes’: A qualitative investigation of Autistic adults’ experiences of inertial rest and motion. Autism: The International Journal of Research and Practice, 28(5), 1305–1315. https://doi.org/10.1177/13623613231198916
Rong, Y., Huang, Y., Su, Y., et al. (2021). Prevalence of attention-deficit/hyperactivity disorder in individuals with autism spectrum disorder: A meta-analysis. Research in Autism Spectrum Disorders, 83, 101759. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2021.101759
Rubenstein, E., & Chawla, D. (2018). Broader autism phenotype in parents of children with autism: A systematic review of percentage estimates. Journal of Child and Family Studies, 27, 1705–1720. https://doi.org/10.1007/s10826-018-1026-3
Sio, U. N., Monaghan, P., & Ormerod, T. C. (2013). Sleep on it, but only if it is difficult: Effects of sleep on problem solving. Memory & Cognition, 41, 159–166. https://doi.org/10.3758/s13421-012-0256-7
Skewes, J. C., Jegindø, E. M., & Gebauer, L. (2020). How are attention, learning, and social cognition related on the non-clinical autistic spectrum? Acta Psychologica, 210, 103157. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2020.103157
Smith, D. V., Clithero, J. A., & Rorden, C. (2022). Temporal continuity of self: Long autocorrelation windows mediate self-specificity. NeuroImage, 257, 119305. https://doi.org/10.1016/j.neuroimage.2022.119305
Vandenbroucke, M. W. G., Scholte, H. S., van Engeland, H., Lamme, V. A. F., & Kemner, C. (2008). A neural substrate for atypical low-level visual processing in autism spectrum disorder. Brain, 131, 1013–1024. https://doi.org/10.1093/brain/awm321
You, W., Li, Q., Chen, L., He, N., Li, Y., Long, F., … & Li, F. (2024). Common and distinct cortical thickness alterations in youth with autism spectrum disorder and attention-deficit/hyperactivity disorder. BMC Medicine, 22, Article 106. https://doi.org/10.1186/s12916-024-03313-2
Hull, L., Petrides, K.V., Allison, C. et al. “Putting on My Best Normal”: Social Camouflaging in Adults with Autism Spectrum Conditions. J Autism Dev Disord 47, 2519–2534 (2017). https://doi.org/10.1007/s10803-017-3166-5
Pires S, Felgueiras P, Borges S, Jorge J. Autism Spectrum Disorder in Females and Borderline Personality Disorder: The Diagnostic Challenge. Cureus. 2023 Jun 12;15(6):e40279. doi: 10.7759/cureus.40279. PMID: 37448390; PMCID: PMC10336461.
Rapaport H, Clapham H, Adams J, Lawson W, Porayska-Pomsta K, Pellicano E. 'I live in extremes’: A qualitative investigation of Autistic adults’ experiences of inertial rest and motion. Autism. 2024 May;28(5):1305-1315. doi: 10.1177/13623613231198916. Epub 2023 Sep 30. PMID: 37776056; PMCID: PMC11067417.
Sarrett, J.C. Biocertification and Neurodiversity: the Role and Implications of Self-Diagnosis in Autistic Communities. Neuroethics 9, 23–36 (2016). https://doi.org/10.1007/s12152-016-9247-x
Salari, N., Ghasemi, H., Abdoli, N. et al. The global prevalence of ADHD in children and adolescents: a systematic review and meta-analysis. Ital J Pediatr 49, 48 (2023). https://doi.org/10.1186/s13052-023-01456-1
